Posthumane tijdsconstructies – Metabolising Time bij MU Hybrid Art
In onze huidige cultuur staat ‘de tijd’ vaak in dienst van vooruitgang, productiviteit en efficiëntie. Tijd als een middel dat ingezet wordt om neoliberale doelen te bereiken. Er bestaan echter ook andere conceptualisaties van tijd, zoals circulaire tijd of geologische tijd; tijdsvormen die zich niet makkelijk laten spannen voor het karretje van ons economische systeem, of zich er zelfs tegen verzetten. Merthe Voorhoeve bezoekt de tentoonstelling Metabolising Time bij MU Hybrid Art House om deze andere vormen te verkennen.
Het verstrijken van de tijd heeft gevolgen voor mensen, dieren, planten en niet-organische objecten. De tentoonstelling Metabolising Time vraagt aandacht voor de wijze waarop de tijd inwerkt op de wereld en de manieren waarop tijd wordt ‘verwerkt’ door menselijke en niet-menselijke wezens. ‘Metabolisme’ wordt hierbij als metafoor ingezet om te verwijzen naar het transformatieve karakter van dit proces. Een werk dat dit gegeven heel concreet maakt is Timefall (2022) van Karlos Gil: een glazen terrarium waarin gerecyclede polystereenblokken worden blootgesteld aan een soort rook die het oppervlak van de blokken langzaam maar zeker aantast en daarmee, gedurende de tijd dat de tentoonstelling duurt, transformeert.
Metabolising Time bestaat uit een selectie van recente werken van veertien internationale kunstenaars en is samengesteld door vier curatoren: Rawad Baaklini, Marijn Bril, Alexander Burenkov en Angelique Spaninks: de artistiek leider van MU. In de zaaltekst is te lezen dat de curatoren elk vanuit een andere invalshoek werken. Aangezien deze invalshoeken echter nergens nader worden benoemd, en de tentoonstelling ook niet in verschillende thematische velden is onderverdeeld, werd mij niet duidelijk hoe deze verschillende invalshoeken effect hebben gehad op de tentoonstelling.
De zaalteksten geven vooral context over de individuele werken, maar het is aan de bezoeker zelf om connecties te leggen en structuur te vinden in de tentoonstelling. Thema’s als oertijd, ecologische transformatie, technologie en landschap keren wel terug in verschillende werken, maar zijn niet duidelijk gecompartimentaliseerd of afgebakend in de tentoonstellingsruimtes of in de zaalteksten. De gedempte lichten en de spiraalachtige vorm van de plattegrond van het gebouw versterken mijn gevoel dat ik me vrij door de tentoonstelling heen kan bewegen en mijn eigen verhaal kan vormen.
In het videowerk, Ötza, Uninterrupted (2025), kruipt Levi van Gelder in de rol van zijn welbekende alterego Ötza. Ötza is een alternatieve, vrouwelijke, yassified weergave van de prehistorische ijsmummie Ötzi. Met dit lopende project, waarin Van Gelder steeds nieuwe fictieve scenario’s schrijft en uitbeeldt met Ötza in de hoofdrol, steekt hij op lichtvoetige wijze de draak met de drang naar objectieve waarheidsvinding in wetenschappen zoals archeologie en geschiedenis, en laat hiermee zien dat verhalen uiteindelijk altijd menselijke constructies zijn. Daarbij laat de fictieve heropstanding van Ötzi/Ötza zien dat het verleden niet per definitie vervlogen tijd is, maar nog altijd voortleeft in het heden.
In de volgende ruimte bekijk ik een installatie van Max Hooper Schneider. Twilight at the Earth’s Crust (2023) verbeeldt een onderwaterwereld, bestaande uit glanzende groen-paarse heuveltjes waarin kleine schermpjes zijn aangebracht. Op de schermpjes zijn moeilijk te onderscheiden beelden te zien van diepzeewezens. In het landschap is ook een rails aangebracht, waarop een kunststoffen rivierkreeft in steeds hetzelfde rondje door het landschap heen beweegt. Schneider roept met dit speculatieve diorama, enkel bewoond door rivierkreeften, een toekomstige wereld op waarin ecologische achteruitgang in combinatie met kunstmatige technologie leidt tot hybride overlevingsvormen en ecologieën.
Deze invalshoek, waarin ecologie en menselijke technologie samen worden gevoegd of al niet meer te onderscheiden zijn, vormt uiteindelijk de rode draad door Metabolising Time. Het zorgt voor interessante mengvormen, zoals de combinatie van sciencefiction met verkenningen van de oertijd. Ook in Wendi Yans 3D-animatie Tale of the Mammoth Goddess (2023) komt dit samenspel terug.
Yan wekt in dit werk een uitgestorven mammoet weer tot leven en laat het beest kritisch reflecteren op zijn eigen wederopstanding en de menselijke beschaving. De mammoet wordt daarbij niet enkel neergezet als een wijs voor-ouderlijk wezen; maar ook als een eigenwijs personage met persoonlijke, al te menselijke gebreken, zoals luiheid en tegendraadsheid. Van Gelder en Yan belichten de oertijd vanuit een postmoderne sensibiliteit, waarbij humor samengaat met een zekere ernst. De werken leunen niet te veel op ironie, wat verfrissend is.
Bij de veel ecologisch gerichte werken in de tentoonstelling ligt de nadruk vaak op vernietigde, vergiftigde of vervallen landschappen, een motief dat typisch is voor het heersende idee dat we leven in het Antropoceen: een geologisch tijdperk waarin het menselijk handelen voor onherroepelijke schade heeft gezorgd aan het klimaat en de atmosfeer. Opvallend daarbij is dat de toon bijna nergens vervalt in doemdenkerij en ellende. Hoe ver de verstorende effecten van het menselijk handelen op de aarde ook gaan, de aandacht blijft in Metabolising Time juist uitgaan naar nieuwe, posthumane mogelijkheden. Omdat de mens in de tentoonstelling niet centraal staat, wordt de urgentie en pijn van het heden, bijvoorbeeld van klimaatverandering, naar de achtergrond verplaatst. Dit voelt misschien ongemakkelijk, maar is een begrijpelijke invalshoek gezien de keuze om juist niet-menselijke en ecologische perspectieven centraal te zetten.
Dat is terug te zien in Pacifier (2024), een speelbare game van Lucas Lugarinho Braga waarbij je in de huid kan kruipen van een wetenschapper die onderzoek doet in het grootste regenwoud ter wereld dat na de fictieve catastrofe, de ‘Great Scan’, is veranderd in een gevaarlijke, giftige zone. In plaats van de nadruk te leggen op de vernietiging van het ecosysteem, laat de game je een gemuteerd landschap verkennen dat, hoewel het niet erg herbergzaam is voor de mens, en tegen alle verwachtingen in toch nog bloeit.
Een ander werk waarin de werking van de tijd een erg concrete vorm krijgt is Computational Compost (2025) van Marina Otero Verzier. Dit project bestaat onder andere uit een grote glazen compostbak waarin wormpjes en micro-organismen de warmte van acht kleine computerschermen, die zijn aangebracht aan de achterzijde van de compostbak, omzetten tot compost. Tijdens de duur van de tentoonstelling vindt hier een kleine metamorfose plaats, in samenwerking tussen dieren en niet-organisch materiaal.
Ook in dit werk wordt de natuur niet neergezet als kwetsbaar, maar juist als een soort oerkracht die altijd een manier zal vinden om voort te leven, desnoods onder radicaal nieuwe en suboptimale omstandigheden. De nadruk ligt op mutatie in plaats van vergankelijkheid. In het Antropoceen zal deze mutatie in veel gevallen leiden tot hybride samenwerkingen of samensmeltingen tussen technologie en ecologie, zoals de kleine insecten die de warmte van computers inzetten om afval te composteren.
Metabolising Time schetst een toekomstbeeld waarin de mens veelal aan de zijlijn staat, de menselijke figuur is dan ook nagenoeg onzichtbaar in de tentoonstelling. In plaats daarvan kiezen de curatoren het perspectief van dieren, planten, computersystemen en landschappen. Zo laat Computational Compost zien dat dieren en planten na de zondvloed wellicht zullen samenwerken met de massa’s aan elektronische technologie die de mens heeft achterlaten. In de meeste werken is de mensheid alleen aanwezig als de sporen die de menselijke soort heeft achtergelaten, als een schaduw van een andere tijd.
Hoewel de tentoonstelling, naast het verkennen van het toch wat abstracte thema ‘tijd’, een duidelijk engagement laat zien met betrekking tot de klimaat en milieu crisis, is deze verder opvallend wars van activisme. Er gaat zelfs een bepaalde gelatenheid uit van sommige van de werken die misschien wel typerend is voor dit stadium van het Antropoceen. Het is verfrissend om werken te zien die deze tijdsgeest zo specifiek weten te typeren: alsof de ontkenning, woede, onderhandeling, en depressie inmiddels zijn doorleefd, en we nu zijn aanbeland bij de acceptatie van het feit dat onze soort de aarde onomkeerbaar heeft aangetast. Metabolising Time laat echter zien dat dit niet per se het einde, maar ook een nieuw begin kan zijn van een wereld waarin de mens zich niet langer het centrum der dingen is.
Metabolising Time is tot 20 september te bezoek bij MU Hybrid Art House
Merthe Voorhoeve
doet de RMA Cultural Analysis aan de Universiteit van Amsterdam en is eindredacteur van Simulacrum Magazine
