metropolis m

De rechtstreekse aanleiding voor het concipiëren van de tentoonstelling was de annulering van een grote retrospectieve van Samia Halaby in het Eskenazi Museum of Art aan Indiana University in Bloomington, VS. Halaby is van afkomst Palestijns en wordt erkend als een van de belangrijkste hedendaagse kunstenaars in de Arabische wereld, maar woont sinds de jaren zeventig in New York. De kunstenaar spreekt zich, op sociale media en publiek, sterk uit tegen de genocide in Palestina. De officiële communicatie van het museum beargumenteerde de beslissing met ‘veiligheidsredenen’.

Halaby is een voortrekker van wat ze zelf ‘Arabische abstractie’ noemt. Een belangrijke stroming van de westerse abstracte kunst na 1945 heeft te maken met de onmacht, de onmogelijkheid om een beeld te creëren na de gruwelen van de oorlog. Vormelijk tonen Halaby’s acrylschilderijen een esthetisch onderzoek naar kleur en compositie, maar de titels trekken de kijker onverbiddelijk binnen een realiteit: van Our Beautiful Land Stolen in the Night of History (2016) tot Massacre of the Innocents, Gaza (2024).

Onvermijdelijk vormt de polarisering rond de genocide een focus, maar het blijft lang niet bij kunstenaars die een persoonlijke link met Palestina hebben. Walid Raad verzamelde krantenkoppen en citaten rond geannuleerde projecten. Namen van Candice Breitz tot Roger Waters duiken op in de installatie die hij samen met Pierre Huyghebaert vormgaf en die als een ader doorheen de tentoonstelling loopt. Het werk toont de reikwijdte van de problematiek aan. In Duitsland is het aantal geannuleerde projecten en zelfs ontslagen amper nog bij te houden.

De curatoren trekken de kwestie verder open met projecten als dat van yasmine eid-sabbagh in samenwerking met de Senegalese onderzoeker Tabara Korka Ndiaye en journalist Ndeye Debo Seck. Zij onderzoeken solidariteit (met Palestina) in het kader van het bondgenootschap tussen Israël en Senegal. Het levert een fascinerende video op die de Palestijnse en Senegalese burgerrechtenstrijd, verschillende solidariteitsbewegingen, maar ook diplomatieke insteken met elkaar verweeft.

Los van haar ontstaansreden in een actuele urgentie, is we refuse_d ook een tentoonstelling die weigert zich aan te passen aan de westerse blik. ‘In Doha zijn de kunstenaars bijna lokaal te noemen, vertrouwd,’ vertelt Radwan, ‘maar in Europa kan het vertrekpunt van het hele project in vraag gesteld worden. Vooral nu, in een tijd van toenemende polarisering. Veel instellingen en media gaan gesprekken over politieke conflicten en het cancellen van kunstenaars uit de weg. We waren bezorgd over een politieke instrumentalisering van het project vanuit onbegrip.’

Taysir Batniji toont een reeks monochrome tekeningen, die hij maakte met op straat gevonden potloden. Ze zijn pas af wanneer het potlood volledig opgebruikt is. Het maakproces is meditatief, te begrijpen als een tijdelijke terugtrekking uit de realiteit als een daad van zelfbehoud. Directe beelden van acuut geweld zijn in de tentoonstelling niet te zien, maar de ontstaanscontexten van deze artistieke praktijken zijn doordrongen van systematisch en continu geweld.

De oliepasteltekeningen met doorsnedes van olijfboomstammen van Khalil Rabah ontleden een gewelddadig contrast tussen een eeuwenoud cultureel symbool en ontwortelende ontheemding. In haar video over de sinaasappelboomgaard van haar grootvader, benadert Suha Shoman de liefde voor een thuis, ontheemding en de boom als stille, standvastige getuige in een veranderd, woelig land.

Ook de geborduurde vetplanten van Majd Abdel Hamid gaan in op dezelfde vraagstukken. Vetplaten zijn gekend om hun overlevingskracht in moeilijke omstandigheden. Het langzaam, herhalende borduurproces, dat de groei van de planten vastlegt, is als een meditatief gebaar, waarmee het werk getuigt van geduld en doorzettingsvermogen.

Borduurwerk en textiel zijn ook de gekozen dragers van het werk van Jumana Manna en Nour Shantout. Manna verbindt archieffoto’s en borduurtechnieken als tekenen van culturele geschiedenis. Shantout verweeft zelfgemaakte jurken, die over generaties vrouwen in ballingschap worden doorgegeven met bijvoorbeeld geborduurde kaarten van de militaire aanwezigheid in Syrië.

Verschillende werken in de tentoonstelling zijn afwezig. Tijdens de voorbereidingen veroorzaakte de oorlog in Iran schokgolven in de hele wereld, met name ook in de Golfstaten. Meerdere kunstwerken geraakten Qatar niet uit. Ook de kunstenaars zagen hun bewegingsvrijheid (nog meer) beperkt. De curatoren kozen ervoor om de voorziene ruimte voor de ontbrekende werken leeg te laten. Op die manier wordt hun afwezigheid zichtbaar. De keuze past perfect in het kader van de tentoonstelling, die beweegt tussen aan- en afwezigheid als signalen en vormen van agency. Zijn de afwezige werken door hun ontbreken een signaal van de woedende oorlog, zo zijn de aanwezige werken juist getuigen van weerbaarheid ondanks ontheemding.

Toevallig komt we refuse_d naar M HKA op een moment dat het museum zelf dreigt te verdwijnen, nadat de Vlaamse minister van Cultuur in het kader een grootschalige hervorming stelt dat ‘één Vlaams museum voor hedendaagse kunst’ moet volstaan. Sinds de aankondiging verzetten kunstenaars, galeries en buurtbewoners zich tegen de verschraling van het kunstenlandschap en het continue gebrek aan dialoog. De verschillende ‘stakeholders’ weigeren het voorstel en de aanpak van de minister te aanvaarden. ‘Being cancelled does not give you any form of agency. Refusal does,’ aldus Radwan in een vorig interview.

De tentoonstelling vist niet zozeer ‘refusés’ op, maar kijkt op een gelaagde manier naar weigering als een protest, een onderzoekslens, een gespreksopener en een overlevingsmethode. Weigeren een kunstwerk te veranderen, weigeren een land te verlaten, weigeren mee te gaan in een zwijgcultuur: we refuse_d gaat over volharding in verzet, maar bovenal over onverzettelijkheid en het claimen van agency tegen uitwissing.