Chris Rijksmuseum in Museum W
De vaste collectiepresentatie van Museum W wordt een heel jaar aangevuld met vazen en objecten van beeldend kunstenaar Chris Rijk. Onderdeel daarvan is de recente aanwinst Paradijs. Isabel Ferreira de Sousa gaat met conservator Haiko Sleumer in gesprek over de positie van Rijks werk in de collectie van het museum.
In de collectie van Museum W is weinig queerkunst aanwezig. Curator Haiko Sleumer wil hier verandering in brengen. Dit jaar heeft het museum het keramische werk Paradijs (2023) van Chris Rijk aangekocht, een van de grootste werken die de kunstenaar tot nu toe heeft gemaakt. Het gaat om een Delftsblauwe tulpenvaas van bijna 110 centimeter hoog. Op het eerste gezicht lijkt het een klassieke tulpenvaas, opgebouwd uit zes delen, maar de afbeeldingen passen duidelijk niet binnen die traditie. De vaas toont queer-fetisjistische scènes, zoals een man die vastgebonden in een bed ligt naast een matroos in uniform. Het geeft de historisch ogende vaas een actueel tintje. Schoonheid verpakt in iets heiligschennends, zoals de conservator opmerkt.
Het werk is geïnspireerd op het gedicht Paradijs van Gerard Reve. Op het voetstuk van de vaas, vlak boven een geschilderde ezel, staat een citaat uit Reves gedicht: ‘Ik was een hele grote beer die toch heel lief was. God was een ezel en hield van mij. En iedereen was erg gelukkig.’ In 1966 publiceerde Reve een vervolg op Paradijs in de roman Nader tot U, waarin hij beschrijft hoe hij gemeenschap heeft met een als ezel geïncarneerde God. Dit leverde de schrijver een aanklacht wegens godslastering op. Reve moest voor de rechtbank verschijnen tijdens het zogenaamde Ezelproces, maar hij werd in 1968 vrijgesproken. Reve is geliefd in Weert, waar hij een tijd woonde en werkte. Het schept een band met het werk. Maar voor Sleumer is vooral het godslasterlijke interessant. ‘Door de referentie aan de passage van Gerard Reve waarin de dichter God met een Ezel vergelijkt in een erotische context, krijgt de vaas een blasfemistische lading. Juist deze spanning maakt het werk interessant voor een museum met een grote collectie religieuze kunst en voorwerpen.
Op de vaas schilderde Rijk ook een aantal skeletten; bovenop prijkt een schedel. Volgens Sleumer verwijzen de schedels rechtstreeks naar het thema van de zaal waarin het werk wordt gepresenteerd: ‘Lijden en Dood’. ‘Naast veel prehistorische urnen staat er nu ineens zo’n heel mooie tulpenvaas met skeletten erop, vastgebonden mannen en een provocerende tekst. Dat is een heel spannend contrast.’ Sleumer is zich ook bewust van de complexe, verrassende en soms verborgen humoristische lading van het werk: ‘Het is een sleutelwerk binnen Rijks huidige oeuvre. Wat de bezoeker niet ziet, is dat wanneer je die zes delen uit elkaar haalt, er ook weer schilderingen tussen zitten. Er staan hele grote “dickpics” op, wat het werk ook grappig maakt.’
De titel Paradijs heeft een dubbele lading: enerzijds verwijst het naar een plaats van vrijheid, acceptatie en verlangen; een ideaalbeeld van een wereld waar iedereen zichzelf mag zijn. Anderzijds draagt het woord een ondertoon van kwetsbaarheid en dreiging, het herinnert aan de dood en aan de voortdurende noodzaak tot waakzaamheid binnen de queergemeenschap. Zo wordt het paradijs gezien als een utopie en een waarschuwing.
Museum W heeft de laatste jaren gekozen om een podium te geven aan onderbelichte stemmen en kunstvormen die lang niet altijd serieus zijn genomen. Sleumer ziet deze verandering als een positieve ontwikkeling, niet alleen op maatschappelijk niveau maar ook wat het collectiebeleid betreft: ‘Ik zoek in onze collectie naar de stemmen die jarenlang zijn weggestopt. Door de historische oorsprong van onze collectie is deze vooral wit, heteronormatief en religieus georiënteerd. Met het werk van Rijk brengen we daar verandering in.’
Sleumer hoopt met de verwerving van het werk van Rijk de museumcollectie in beweging te zetten. En om aansluiting te zoeken bij het het huidige publiek: ‘Rijk maakt vaak expliciet werk, maar Paradijs is iets subtieler en genuanceerder. Je kunt bezoekers prikkelen om na te denken, maar met dit werk doen we dat op een minder confronterende manier.’ Rijks Paradijs nodigt bezoekers uit om na te denken over thema’s die tot nu toe nauwelijks aan bod kwamen in de collectie: queeridentiteit, machtsrelaties en erotiek.
Deze tekst is eerder gepubliceerd in Nieuwe collectie, de collectiebijlage van Metropolis M Nummer 6-2025
Chris Rijksmuseum, Museum W, Weert, t/m 25.9.2026
Isabel Ferreira de Sousa
is schrijver en doceert aan Maastricht Institute of the Arts
