metropolis m

In Ursula K. Le Guins roman A Wizard of Earthsea (1969) weet de vroegere held, Ged, dat hij de hem bekende wereld heeft verlaten, wanneer hij een deel van de zee opvaart waar de sterren hem totaal onbekend zijn. Deze desoriëntatie leidt naar de climax van de roman: het verlies van de nacht zoals die hoort te zijn. Ik vraag me vaak af hoe het voelt om de je bekende sterren achter te laten. Vooral om te weten dat je de sterrenbeelden van thuis nooit meer zult zien. In de Verenigde Staten wordt op scholen vaak geromantiseerd hoe tot slaaf gemaakte mensen hun kosmologieën levend hielden via de sterren die ze kenden. Dat verhaal verhult deels het geweld van het worden weggerukt van de hemel, waaronder ze ooit opgroeiden.

In 2025 verwierf het Van Abbemuseum een versie van het doorlopende werk Black Liberation Zodiac (2017–) van de kunstenaar Nolan Oswald Dennis. Dennis is geboren in Lusaka, Zambia, en woont in Johannesburg. Deze versie, Khunuseti (of Pleiades), werd getoond in Positions #7: Everything worthwhile is done with other people (2023), die werd samengesteld door Yolande Zola Zoli van der Heide en Nick Aikens. De titel van de tentoonstelling was ontleend aan de geschriften van de Amerikaanse abolitionist en organisator Mariame Kaba, en duidde op een poging om het tentoonstellingsmoment niet als een eindpunt te zien, maar als een balans tussen samenwerking en individuele praktijk. Dennis’ werk werd getoond in een constellatie met een gezamenlijk werk van het NTU-collectief, dat hen vormt met Tabita Rezaire en Bogosi Sekhukhuni.

Black Liberation Zodiac brengt de nachtelijke hemel opnieuw in kaart, los van de dominante, Euraziatische versie. Net zoals de meest verspreide wereldkaart vervormd is, waarbij Europa en Noord-Amerika centraal staan en vergroot worden weergegeven, zo toont ook de kaart van de hemel meestal een eurocentrisch, noordelijk perspectief. Die kaart diende ooit als instrument voor ‘ontdekkingsreizen’, kolonialisme en de trans-Atlantische slavenhandel. Dennis daarentegen vertrekt vanuit het zuidelijk halfrond en uit de vele kosmologieën en relaties tot de hemel die voortkomen uit Zwarte astronomie en astrologie.

Deze door het Van Abbemuseum aangekochte versie, Khunuseti, richt zich op het sterrenbeeld dat in Europa bekendstaat als de Pleiaden. Het verschijnen van Khunuseti markeert in verschillende culturen het begin van het plantseizoen, rituelen van volwassenwording en de overgang van de ene cyclus naar de andere. Vanwege de diepte en betekenis van dit werk maakt Black Liberation Zodiac vormt volgens Van der Heide een van de vier kernpunten (ze spreekt van hartslagen) in de nieuwe collectiepresentatie die in juni 2026 opent. Deze presentatie reflecteert op vier manieren om tijd te kennen. Elk principe – regeneratieve tijd, niet-chronologische tijd, publieke tijd en kosmische tijd – wordt belichaamd door een kunstenaar-interlocutor en diens verhaal en praktijk rond tijd.

Voor Van der Heide betekent kosmisch denken in relatie tot de collectie onder andere dat elke zaal gezien kan worden als een cluster van kunstwerken, waarvan elk een universum op zichzelf vormt. De relaties tussen de werken creëren een constellatie, waaruit een nieuwe mythologie kan worden opgebouwd. De collectiepresentatie volgt de architectuur van het gebouw en voert de bezoeker omhoog, richting Black Liberation Zodiac (Khunuseti) in de bekronende presentatie op de bovenste verdieping van het nieuwe museumgebouw.