metropolis m

‘Shine on me Sunshine State, shine on me, shine on me, shine, shine, shine, big shine. Sunshine State, State of Sunshine…’ Met deze woorden opent Steve McQueen zijn monumentale video-installatie Sunshine State (2022). Zijn stem zwelt aan en ebt weg tegen de achtergrond van een dubbelbeeldprojectie met een fel brandende zon. Het ene beeld toont de kolkende ster op enige afstand, terwijl het andere zich volledig op het zinderende oppervlak richt. In tegenstelling tot de zorgeloze associaties die de titel van het werk oproepen, openbaart zich al snel een duistere getuigenis. Deze zon is niet de brenger van licht, maar een onheilspellend voorteken.

McQueen geldt internationaal als een van de belangrijkste kunstenaars van zijn generatie. In zijn werk, dat zich begeeft op het snijvlak van beeldende kunst en film, onderzoekt hij universele thema’s en confronteert hij de toeschouwer met pijnlijke en vergeten geschiedenissen die de kwetsbaarheid van de menselijke conditie laten zien, zo ook in Sunshine State. Voor Martijn van Nieuwenhuyzen, directeur en hoofdcurator van De Pont, was er geen twijfel over mogelijk: dit uiterst persoonlijke en experimentele werk hoorde thuis in de collectie van het museum.

Op uitnodiging van Van Nieuwenhuyzen en curator Maria Schnyder, bracht de kunstenaar in coronatijd een bezoek aan Tilburg om de installatie van zijn eerdere werk Gravesend/Unexploded (2007), ook in de collectie, te begeleiden. ‘We zijn een museum dat graag langere lijnen met kunstenaars trekt en willen een soort tweede thuis voor ze zijn’, legt Van Nieuwenhuyzen uit. Dat bezoek bleek een katalysator. Het was al langer een grote wens van de curatoren om een actuele stap in het werk van McQueen te maken en het toeval wilde dat hij in die periode in opdracht van het IFFR aan Sunshine State werkte. Uit het contact dat daarop volgde, groeide het idee voor een grote tentoonstelling, en wist het museum afgelopen jaar als kers op de taart Sunshine State te verwerven.

In dit werk vertelt McQueen het verhaal dat zijn vader op zijn sterfbed met hem deelde. Philbert (‘a very Victorian name’) was een van de duizenden jonge mannen die in de jaren vijftig, in het kielzog van de Tweede Wereldoorlog, uit West-Indië naar Amerika werden gebracht om tijdelijk werk in de landbouw te verrichten. Hij belandde als sinaasappelplukker in Florida. Op een avond, op zoek naar wat vertier, bezochten hij en twee van zijn vrienden een café. De vraag om een drankje werd beantwoord met diepgeworteld racisme, waarop een gevecht uitbrak. Het drietal vluchtte en McQueens vader dook in een greppel. Hij zag geen hand voor ogen (‘pitch black, he didn’t see left from right, right from left’). Daarna volgden twee luide knallen (‘two bangs, two loud bangs’). Zijn vrienden zag hij nooit meer.

Deze gruwelijke, persoonlijke vertelling wordt geplaatst tegenover fragmenten uit The Jazz Singer (1927) dat de boeken inging als de eerste geluidsfilm (‘talkie’). In de autobiografische film volgen we Jacob ‘Jakie’ Rabinowitz, gespeeld door Al Jolson, die tegen de wil van zijn gelovige Joodse vader in zijn dromen als jazzartiest najaagt. In Sunshine State zien we de beelden waarin Jakie zich voorbereidt op zijn debuut op Broadway, waarin hij optreedt in blackface.

In Sunshine State toont McQueen de beelden niet in hun oorspronkelijke vorm, maar als negatief, vertraagd, versneld én zonder de hoofdrolspeler te laten spreken. Zwart wordt wit en omgekeerd. Terwijl Jakie zwarte schmink opbrengt en zijn pruik opzet, zien we zijn gezicht zelfs verdwijnen. Wat overblijft is een spookachtig, doorschijnend masker: een lichaam met afgesneden hoofd. Van Nieuwenhuyzen geeft aan dat McQueen zijn autonome werk weleens vergelijkt met poëzie. Hij blijft daarin bewust ver weg van het lineaire, filmische narratief: ‘Door het uit elkaar halen en weer in elkaar zetten van materiaal, kan er iets ontstaan waardoor je op een andere manier, zintuigelijk en auditief, wordt aangesproken. De kracht schuilt ‘m in de onverwachte samenhang van klanken, beelden en ritmes.’