De geest in de machine – Ambient Propaganda bij IMPAKT
Hoe kan propaganda zacht en rustig zijn? En hoe kan een zonsopgang een vorm van propaganda worden? Ambient Propaganda bij IMPAKT onderzoekt vragen die zich in het midden tussen verschillende realiteiten lijken te bewegen. Naomi Hettiarachchige Hubèrt bezoekt de tentoonstelling.
Op weg naar de groepstentoonstelling Ambient Propaganda bij IMPAKT denk ik na over de betekenis van de titel. Op het eerste gehoor botsen de woorden. Ambient roept iets zachts en subtiels op, een sfeer die zich eerder laat voelen dan verklaren. Propaganda daarentegen klinkt luid, dwingend, doelgericht. In mijn hoofd galmt de zin ‘I Want YOU for U.S. Army,’ een bekend voorbeeld van militaire wervingspropaganda uit de twintigste eeuw. Rond die tijd kreeg het woord propaganda zijn negatieve bijklank van manipulatie en massaovertuiging. De uitspraak is luid en direct, in your face, maar speelt tegelijk in op een menselijk verlangen: om ergens bij te horen, van betekenis te zijn. Alleen voelt dit voorbeeld niet bepaald ambient, eerder alsof iemand met een megafoon in mijn oor staat te schreeuwen.
Het samenbrengen van de twee woorden zorgt ervoor dat er een deur naar een ander universum opent, juist door hun tegengestelde richtingen. Zoals Jean-Paul Thibaud stelt in A Sonic Paradigm of Urban Ambiances: ‘Ambiance bevraagt om een duidelijke scheiding te maken tussen degene die waarneemt en datgene wat wordt waargenomen […] Geluid en atmosfeer leggen de nadruk op het ‘tussenin’ en het ‘midden’.[1]
Het is precies dat midden waarin de term ambient propaganda zich lijkt te wortelen. Marc Tuters en Boris Noordenbos ontwikkelden het begrip in hun artikel Ambient Propaganda: Tuning-in to WarTok During Russia’s Invasion of Ukraine (2025), dat bij de expositie aan de ingang wordt meegegeven. Samen met curator Lesia Kulchynska vertaalden zij het concept naar de rol van ideologie in onze digitale omgevingen. In de hedendaagse, gemedialiseerde wereld heeft ambient propaganda haar megafoon ingeruild voor iets diffusers. Verweven in de ritmes, algoritmes en digitale gewoontes is het onduidelijk waar de boodschap en de boodschapper beginnen, en waar, of bij wie, dat eindigt.
Dat idee wordt voelbaar zodra ik achter de zwarte gordijnen de expositieruimte van IMPAKT binnenstap. Ik word omringd door een constellatie van schermen, waar het ene kunstwerk in het andere lijkt over te vloeien. Dat gebeurt niet alleen in de fysieke opstelling van de werken, maar ook door middel van geluid, dat soms een desoriënterend effect heeft. Het lijkt een bewuste keuze: zoals digitale interfaces een plek bieden waar consumptie en catastrofe moeiteloos naast elkaar bestaan, zo stromen ook hier verschillende stemmingen in elkaar over. De ruimte lijkt het ritme van een feed te volgen, waarin vanuit alle hoeken om aandacht wordt gevraagd, de een luider dan de ander. Onder de afzonderlijke werken schuilt een rijk archief van ‘hyperlinks’: verwijzingen naar nieuws, theorie, popcultuur, geschiedenis en niche-internetgemeenschappen die samen in een filterbubbel bestaan.
Ik laat me meevoeren door een onheilspellende elektronische soundtrack en kom uit bij Club Stahlbad (2023) van Total Refusal. De personages, geïsoleerd op afzonderlijke schermen, doen denken aan NPC’s uit games als The Sims of Grand Theft Auto. Ze zitten vast in repetitieve dansroutines. Soms zijn er close-ups van een gezicht of ledemaat, alsof de camera zelf verdwaald is. Soms zweven de lichamen plots in vreemde, onnatuurlijke houdingen, als een glitch. Maar de ruimte die deze karakters omgeeft, een virtuele nachtclub, blijft stijf en onveranderlijk. Terwijl ik kijk, vraag ik me af of het werk nog iets toevoegt aan de inmiddels vertrouwde CGI-esthetiek van de dolende digitale avatar, of dat juist de herhaling de punt van het werk is. De titel verwijst naar Theodor Adorno’s idee dat ‘plezier een stalen bad is’, en misschien ligt daar de kern: herhaling en leegte tonen ons hoe zelfs vermaak een vorm van controle kan worden.
Terwijl de virtuele nachtclub verder danst, komt in de verte de zon weer op in het werk Tachyoness (2023). Hierin brengt Lesia Vasylchenko zonsopgangen in Oekraïne samen, afkomstig van VHS-banden, archieven en advertenties, in een door AI geconstrueerde video. De dageraad beweegt zich onnatuurlijk voort. Is dit de zonsopgang waar een machine van droomt? Of zijn onze dagdromen steeds synthetischer geworden?
Verweven in de ritmes, algoritmes en digitale gewoontes is het onduidelijk waar de boodschap en de boodschapper beginnen, en waar, of bij wie, dat eindigt.
‘It’s the war on dreaming.’ Mijn aandacht wordt getrokken naar Palcorecore (2023), het werk van Dana Dawud, dat in het licht van Tachyoness is geplaatst. De zonsopgang fungeert nu bijna als een soort backdrop. De slogan op het scherm, in een lettertype dat doet denken aan nostalgische internet memes, grijpt me meteen. Later volgen meer statements: ‘It’s the war on language’ en ‘There’s no image of Palestine.’
Zowel Vasylchenko als Dawud vormen een eigen, geconcentreerde werkelijkheid uit bestaand beeld. Waar Vasylchenko zonsopgangen samensmelt tot een bijna universele droom, raakt Dawud haar hypnotiserende montage aan een collectieve nachtmerrie. In Palcorecore brengt zij traditionele dans, archiefbeeld en internet content samen in de context van genocide. Hoewel de verwijzingen naar Palestina blijven resoneren, heeft de ritmische opeenvolging van de beelden een zekere onbevangenheid, een spektakel waarin schoonheid en verschrikking elkaar raken. Ik betrap mezelf erop dat dit horror-poëtische tafereel, de wirwar van terreur, sentimentaliteit, schoonheid en absurditeit, tegen het ochtendrood van Tachyoness een donker genot oproept. Dawud maakt de ambience voelbaar: de vervaging van de grens tussen kijken en deelnemen, waarin ook mijn eigen medeplichtigheid pijnlijk duidelijk wordt.
Hoe langer ik blijf, hoe meer de poëtische kracht van de tentoonstelling zich ontvouwt. De afzonderlijke werken, contextspecifiek en geworteld in de digitale wereld, beginnen met elkaar te communiceren: enerzijds door de manier waarop ze in de ruimte zijn geplaatst, waarin het ene werk in het andere overloopt, maar ook doordat ze inhoudelijk op bepaalde momenten lijken samen te komen. Pas wanneer het geluid van Club Stahlbad even wegsterft, merk ik de white noise van Vasylchenko’s Night (2025) op. Geplaatst tegenover Tachyoness, aan beide uiteinden van de ruimte, vormt zich een cyclus van dag en nacht waarin de rest van de werken zich afspeelt. Ook de engel die we horen in Palcorecore lijkt terug te keren in Fanfictional Politics (2022) van Pedro Gossler, wanneer wordt gezongen: ‘And I feel that love is dead, I’m loving angels instead.’ Samen creëren ze een netwerk met een eigen ritme, waar de bezoeker ook deel van uitmaakt.
Op weg naar buiten merk ik dat twee werken zich buiten de hoofdruimte bevinden. Het voelt alsof ze uit de atmosfeer van de tentoonstelling zijn gevallen. Misschien onvermijdelijk, gezien de beperkte ruimte van IMPAKT, maar toch jammer. De binnenruimte voelde zo intentioneel opgebouwd dat juist die samenhang de kracht van de afzonderlijke installaties versterkte. Je bevindt je als toeschouwer daardoor altijd tussen werken in, tussen verschillende realiteit en waarheden. Ambient Propaganda vormt een complex weefsel. Mede daardoor verliezen de werken daarbuiten hun kracht, maar versterken ze ook het opslokkende gevoel van de hoofdruimte.
Soms is het moeilijk te onderscheiden wat nog werkelijkheid is en wat deel uitmaakt van een (deep)fake bestaan. Maar misschien is het punt dat we moeten leren ons te verhouden tot die tussenruimte: een werkelijkheid waar virtueel en IRL (‘in real life’), verlangen en geweld, ideologie, esthetiek en algoritme in elkaar overlopen. De vraag is niet langer wat echt is, maar welke rol wij er als toeschouwers in spelen.
De tentoonstelling Ambient Propaganda is tot 26 oktober te zien bij IMPAKT
Naomi Hettiarachchige Hubèrt
is een kunstenaar en schrijver met een achtergrond in grafisch vormgeving
