De zee is van zichzelf – DRIFT. Duin tot Doggersbank in Museum Panorama Mesdag
Van urnen om op zee begraven te worden, tot zeeparfums en een zandbakspel voor jong en oud. Bij Panorama Mesdag laten kunstenaars onder leiding van de Ambassade van de Noordzee zien dat er sinds Mesdag zijn panorama schilderde heel veel verschillende perspectieven op de zee, ‘onze’ zee, zijn bijgekomen. Maar dat een ding hetzelfde blijft: het ontzag voor die grote mooie grijze Noordzee.
DRIFT. Duin tot Doggersbank laat geen zintuig ongemoeid. In de ruimtes en gangen van de tentoonstelling bij Panorama Mesdag is de Nederlandse kust telkens anders te ervaren. Naast schilderijen en sculpturen, zijn er audiovisuele werken en kan de bezoeker ook nog het kustlandschap ruiken in de flesjes Zeelucht Decompositie (2026) van geurontwerper Frank Bloem, en voelen in de zandbak die Linhuei Chen er neerzette.
Haar Sandbox Game (2025) bevat kleine figuren, zoals zeehonden, mannetjes, golven en bosjes, om samen met andere bezoekers spelenderwijs het duinlandschap te hervormen: maak je eigen kustverdediging, een leerschool die de meeste kinderen in Nederland al jong doorlopen.
Alsof dit alles niet al voldoende variëteit biedt, kan de bezoeker op sommige dagen mee met singer-songwriter Tim Knol voor een wandeling door het duingebied Meijendel waar hij een speciaal lied For Tomorrow’s Sake (2026) zal spelen. Hij schreef het speciaal voor deze tentoonstelling.
Zoals de co-curatie met de Ambassade van de Noordzee doet vermoeden, hebben veel werken in deze tentoonstelling een kritische houding tegenover de menselijke bemoeienis met de natuur
DRIFT biedt niet alleen een grote zintuigelijke rijkdom, maar ook de verschillende elementen van de Noordzee en het kustlandschap krijgen aandacht, zoals het strand, het water, de lucht, het maritieme leven, de zeebodem en het duinlandschap. Deze perspectieven kunnen op sommige momenten overweldigend zijn. In het merendeel van de vrij kleine ruimtes zijn erg veel kunstenaars tentoongesteld. De snelle afwisseling tussen de werken in de ruimtes neemt de rust weg die het onderwerp van de tentoonstelling juist oproept.
Ondanks de focus op de Nederlandse kust, lijkt de tentoonstelling soms te compleet te willen zijn. Juist de werken die niet pogen een heel beeld of alomvattend perspectief te schetsen, slagen er het meest in de zee tastbaar te maken.
Zoals de co-curatie met de Ambassade van de Noordzee doet vermoeden, hebben veel werken in deze tentoonstelling een kritische houding tegenover de menselijke bemoeienis met de natuur. De Ambassade van de Noordzee werkt vanuit het principe dat de zee van zichzelf is en beschouwt de zee als politiek rechtspersoon. Hoewel de tentoonstelling veel informatie biedt over de kunstenaars, ontbreekt informatie over de Ambassade van de Noordzee zelf. De ideologie achter de tentoonstelling blijft daardoor wat onzichtbaar en wordt afhankelijk gemaakt van de interesse als bezoeker, eerder dan uitvoerig opgedrongen.
Achteraf leer ik hoe een aantal van de kunstenaars onderdeel zijn van het collectief van de Ambassade via onder andere het initiatief genaamd School of Dogger Bank. Binnen deze school, opgezet door de Ambassade in samenwerking met andere organisaties, onderzoeken kunstenaars en wetenschappers sinds 2025 de Doggersbank: een zandbank in de Noordzee.
Dat verklaart waarom verschillende kunstwerken in DRIFT de Doggersbank als onderwerp kozen. Zo wordt in de video De Belofte van Overzicht (2026) van Sami Hammana & Harpo ’t Hart en MUST de vormgeving van het Natura-2000 beheerplan Doggersbank ontleed. De video laat de afstandelijkheid van het beheer van de natuur zien, via vele tabellen en kaarten. De zogenaamde neutraliteit en vele tekortkomingen schetsen een scherp beeld van de menselijke omgang met natuur op bestuurlijk niveau.
Ook kunstenaar Xandra van der Eijk is onderdeel van de School of Dogger Bank en toont het audiovisuele werk Ghost Reef (2020). In tegenstelling tot de andere werken die naast elkaar worden getoond in de twee ruimtes, de hal en de gang, bevindt Ghost Reef zich in een aparte kamer. Op vier schermen worden geanimeerde collages geprojecteerd die gebaseerd zijn op de ‘antropogene riffen’ in de Noordzee. Ze zijn gevormd door menselijke materialen zoals scheepswrakken en windmolens.
Zou het plaatsen van urnen en graven kunnen resulteren in een beschermd natuurgebied?
Deze samenwerking tussen mens en natuur komt ook naar voren in de interessante werken van Jonat Deelstra. Hij maakt urnen en grafkisten voor op de zeebodem. Aan deze sculpturen kunnen organismen zich onder water hechten, waardoor de urnen en graven worden opgenomen in het maritieme landschap. Zo biedt de dood de mogelijkheid tot nieuw leven.
Het onderzoek van Deelstra gaat nog een stap verder. Hij onderzoekt via dit werk ook de ethische en juridische implicaties van recht tot grafrust bij een onderwaterbegraafplaats. Zou het plaatsen van urnen en graven kunnen resulteren in een beschermd natuurgebied?
Het streven voor de rechten van een natuurgebied sluit mooi aan bij het gedachtegoed van de Ambassade van de Noordzee. Ook Deelstra is verbonden aan de School of Dogger Bank, maar daar kom ik pas achteraf achter.
De tentoonstelling verbindt het beroemde Panorama Mesdag nadrukkelijk aan hedendaagse klimaatproblematiek, en schetst hoe kunstenaars toen en nu zich tot de zee verhouden. Het is interessant te zien hoe gevarieerd er tegenwoordig door kunstenaars naar de zee gekeken wordt, maar net als in de tijd van Mesdag evengoed nog steeds met veel ontzag. Er heerst een diepe bewondering voor de grijzige Noordzee.
Het museum haalt, misschien iets te veel, de scherpe kantjes van het inmiddels welbekende thema van ecologische destructie, maar het maakt het toch wat abstracte en omvattende vraagstuk van het Antropoceen ook beter behapbaar. De grote dreiging van een wereldwijde ecologische crisis wordt op een misschien kleinschalig, maar ook concreet niveau aangepakt en dat schept toch weer hoop.
DRIFT. Duin tot Doggersbank loopt tot 13 september 2026 in Museum Panorama Mesdag, Den Haag. MMV Atelier NL (Nadine Sterk & Lonny van Ryswyck), Frank Bloem, Suzette Bousema, Linhuei Chen, Jonat Deelstra, Xandra van der Eijk, Annemieke Fierinck & Esther Hessing, Sami Hammana & Harpo ‘t Hart, Folkert de Jong, Tim Knol, Daan Koens, Valerie van Leersum, MUST (Ziega van den Berk, Sebastian van Berkel, Tea Hadžizulfić & Veerle Simons), Anke Roder, Thijs de Zeeuw, Anne Jesuina (locatie: Stroom Den Haag).
Als onderdeel van de tentoonstelling is ook de raampresentatie van Stroom, Den Haag te bezoeken tot 31 mei 2026. In de ogen van het water is een visueel en narratief onderzoek met een geïntegreerd audiowerk, waarin de emotionele doorwerking van de Nederlandse slavernijgeschiedenis centraal staat. Het werk komt voort uit gesprekken tussen anti-disciplinair kunstenaar Anne Jesuina en onderzoeker-fotograaf Darko Lagunas in de context van diens meerjarig veldwerkonderzoek naar de Zeeuwse ‘strijd tegen het water’. Centraal in de installatie staat een mythologische confrontatie. Een wezen zonder naam, ontstaan uit ontmoetingen tussen Zeeuwse, West-Afrikaanse en Braziliaanse watergeesten, keert terug naar de plek waar het slavernijmonument Kom in 2023 werd geplaatst en kort daarna van de gemeente Vlissingen moest worden verwijderd.
Mattea Duursma
volgt een Master aan de Universiteit Utrecht
